5 Điều mọi người cần hiểu về đa dạng thần kinh – Hiểu đúng để xây dựng một xã hội bao dung hơn

Trong những năm gần đây, khái niệm đa dạng thần kinh (neurodiversity) ngày càng được nhắc đến nhiều hơn trong giáo dục, tâm lý học, môi trường làm việc và các cuộc thảo luận về hòa nhập xã hội. Tuy nhiên, dù thuật ngữ này trở nên phổ biến hơn, không phải ai cũng hiểu đúng về ý nghĩa và mục đích ban đầu của nó.

Khái niệm đa dạng thần kinh xuất hiện từ những năm 1990 trong các cuộc thảo luận của cộng đồng người tự kỷ và những người vận động cho quyền của người khuyết tật. Thay vì xem một số khác biệt thần kinh là những “sai lệch” cần sửa chữa, cách tiếp cận này cho rằng sự khác biệt trong cách não bộ hoạt động là một phần tự nhiên của sự đa dạng con người.

Tương tự như sự đa dạng về văn hóa, ngôn ngữ hay bản dạng cá nhân, đa dạng thần kinh nhấn mạnh rằng con người có nhiều cách khác nhau để suy nghĩ, học tập, cảm nhận và tương tác với thế giới. Việc hiểu đúng khái niệm này không chỉ giúp giảm kỳ thị mà còn góp phần xây dựng những môi trường học tập, làm việc và sinh hoạt công bằng hơn cho tất cả mọi người.

Dưới đây là 5 điều quan trọng mà mỗi người nên biết về đa dạng thần kinh.

1. Đa dạng thần kinh là một điều tích cực

Khi nghe đến sự khác biệt trong cách vận hành não bộ, nhiều người thường nghĩ ngay đến khó khăn hoặc hạn chế. Tuy nhiên, tinh thần cốt lõi của khái niệm đa dạng thần kinh lại mang tính tích cực.

Cũng như đa dạng sinh học giúp hệ sinh thái trở nên phong phú và bền vững hơn, sự đa dạng trong cách tư duy và xử lý thông tin cũng góp phần tạo nên sức mạnh cho xã hội. Mỗi người đều có những điểm mạnh, điểm hạn chế và cách tiếp cận vấn đề riêng biệt.

Các nghiên cứu trong lĩnh vực phát triển con người cho thấy ngay cả những đặc điểm đôi khi bị đánh giá là “khó thích nghi” cũng có thể mang lại lợi thế trong những bối cảnh nhất định. Điều này nhắc nhở chúng ta rằng không phải mọi khác biệt đều là vấn đề cần khắc phục.

Thay vì đặt câu hỏi: “Làm sao để mọi người giống nhau hơn?”, cách tiếp cận của đa dạng thần kinh khuyến khích chúng ta suy nghĩ: “Làm sao để tạo điều kiện cho những khác biệt được phát huy?”.

2. Đa dạng thần kinh bao gồm tất cả mọi người

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng đa dạng thần kinh chỉ liên quan đến người tự kỷ, ADHD hoặc một số nhóm cụ thể.

Thực tế, đa dạng thần kinh là khái niệm mô tả sự đa dạng trong cách hoạt động của não bộ ở toàn bộ con người. Điều đó có nghĩa là tất cả mọi người đều là một phần của bức tranh đa dạng thần kinh.

Mỗi cá nhân đều có cách học tập, ghi nhớ, xử lý cảm xúc, giao tiếp và tương tác với môi trường khác nhau. Không tồn tại một bộ não hoàn toàn giống bộ não nào khác.

Mặc dù thuật ngữ này thường được sử dụng trong các cuộc thảo luận liên quan đến tự kỷ, ADHD hoặc các khác biệt thần kinh khác, bản thân khái niệm đa dạng thần kinh không chỉ giới hạn trong những nhóm đó.

Hiểu được điều này giúp chúng ta tránh việc chia con người thành hai nhóm đối lập là “bình thường” và “bất thường”, đồng thời nhìn nhận sự khác biệt như một phần tự nhiên của trải nghiệm con người.

3. “Neurodiverse” và “Neurodivergent” không phải là từ đồng nghĩa

Đây là một nhầm lẫn khá phổ biến trong các bài viết và cuộc trò chuyện về chủ đề này.

Neurodiverse (đa dạng thần kinh) thường được dùng để mô tả một nhóm người có nhiều kiểu thần kinh khác nhau. Ví dụ, một lớp học có học sinh tự kỷ, học sinh ADHD và học sinh thần kinh điển hình có thể được xem là một nhóm neurodiverse.

Trong khi đó, neurodivergent (người có kiểu thần kinh khác biệt) được dùng để mô tả một cá nhân có cách vận hành thần kinh khác với các chuẩn mực xã hội phổ biến.

Nói cách khác, một cá nhân có thể là neurodivergent, nhưng không nên gọi một người là neurodiverse. Thuật ngữ neurodiverse phù hợp hơn khi nói về một tập thể hoặc cộng đồng có sự đa dạng về kiểu thần kinh.

Việc sử dụng đúng thuật ngữ không chỉ giúp giao tiếp chính xác hơn mà còn thể hiện sự tôn trọng đối với cộng đồng liên quan.

4. Đa dạng thần kinh không phải là cách nói tránh

Một số người sử dụng cụm từ “đa dạng thần kinh” như một cách thay thế cho các thuật ngữ như tự kỷ hoặc ADHD vì cho rằng những từ này mang tính tiêu cực.

Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu và nhà vận động cho rằng đây không phải là mục đích của khái niệm đa dạng thần kinh.

Việc né tránh các từ như “tự kỷ”, “ADHD” hay những thuật ngữ chẩn đoán khác đôi khi vô tình củng cố suy nghĩ rằng đây là điều đáng xấu hổ hoặc cần che giấu. Trong khi đó, những đặc điểm này đơn giản chỉ là một phần trong sự đa dạng của con người.

Sử dụng chính xác các thuật ngữ không phải là dán nhãn tiêu cực cho ai đó. Ngược lại, đó là cách công nhận trải nghiệm, nhu cầu và bản sắc của họ.

Khi chúng ta gọi đúng tên một trải nghiệm hoặc một đặc điểm, chúng ta cũng tạo điều kiện để hiểu rõ hơn về những hỗ trợ phù hợp mà cá nhân đó có thể cần.

5. Việc xác định kiểu thần kinh cụ thể vẫn rất quan trọng

Mặc dù đa dạng thần kinh nhấn mạnh sự chấp nhận và tôn trọng khác biệt, điều đó không có nghĩa là mọi khác biệt đều giống nhau hoặc mọi người đều có nhu cầu hỗ trợ giống nhau.

Nhiều người tự kỷ, ADHD hoặc có những khác biệt thần kinh khác cần các điều chỉnh phù hợp trong học tập, công việc hoặc cuộc sống hằng ngày để phát huy khả năng của mình.

Việc hiểu rõ kiểu thần kinh của bản thân có thể giúp một người:

• Hiểu rõ hơn về điểm mạnh và thách thức của mình.
• Tìm kiếm các chiến lược học tập và làm việc phù hợp.
• Tiếp cận các nguồn hỗ trợ cần thiết.
• Kết nối với cộng đồng có trải nghiệm tương đồng.
• Xây dựng sự tự tin và bản sắc cá nhân.

Chấp nhận sự đa dạng không đồng nghĩa với việc bỏ qua nhu cầu hỗ trợ. Ngược lại, sự thấu hiểu chính là nền tảng để mỗi người nhận được những điều kiện phù hợp với bản thân.

Kết luận

Đa dạng thần kinh là một phần tự nhiên của sự đa dạng con người. Khái niệm này giúp chúng ta nhìn nhận sự khác biệt trong cách suy nghĩ, học tập và cảm nhận thế giới bằng một góc nhìn bao dung hơn thay vì chỉ dựa trên các tiêu chuẩn về “bình thường” hay “bất thường”.

Hiểu đúng về đa dạng thần kinh không chỉ mang lại lợi ích cho những người tự kỷ, ADHD hoặc các nhóm có kiểu thần kinh khác biệt, mà còn giúp toàn xã hội trở nên cởi mở và hòa nhập hơn. Khi chúng ta tôn trọng những cách tư duy khác nhau, chúng ta tạo ra những môi trường nơi mọi người đều có cơ hội phát triển theo thế mạnh của mình.

Sự khác biệt không phải lúc nào cũng là vấn đề cần sửa chữa. Trong nhiều trường hợp, chính sự khác biệt ấy là điều làm cho cộng đồng trở nên đa dạng, sáng tạo và giàu sức sống hơn.

Nguồn tham khảo

1. Doyle, N. (2024). 5 Things We Should Understand About Neurodiversity. Psychology Today.

2. de Vries, M. W. (1984). Temperament and infant mortality among the Masai of East Africa. American Journal of Psychiatry, 141(10), 1189–1194.