Giải phẫu người rối loạn nhân cách ái kỷ #2: Khi lòng tự trọng mong manh điều khiển cảm xúc và các mối quan hệ

Ở phần 1, chúng ta đã cùng tìm hiểu một số đặc điểm thường được mô tả trong các lý thuyết tâm động học về Rối loạn Nhân cách Ái kỷ (Narcissistic Personality Disorder – NPD), như cảm giác bản thân không ổn định, nhu cầu được công nhận từ bên ngoài, xu hướng lý tưởng hóa – hạ thấp người khác và những khó khăn trong việc kết nối cảm xúc.

Trong phần 2, chúng ta tiếp tục tìm hiểu về một số cơ chế và kiểu hành vi có thể xuất hiện ở người có đặc điểm ái kỷ hoặc NPD. Những biểu hiện này thường có mối liên hệ với lòng tự trọng mong manh, nhu cầu bảo vệ hình ảnh bản thân và khó khăn trong điều hòa cảm xúc.

Lưu ý: Những đặc điểm được đề cập dưới đây không phải là công cụ để chẩn đoán một người có NPD. Chẩn đoán rối loạn nhân cách cần được thực hiện bởi chuyên gia sức khỏe tâm thần dựa trên đánh giá toàn diện. Việc một người có một vài đặc điểm ái kỷ không đồng nghĩa với việc họ mắc Rối loạn Nhân cách Ái kỷ.

8. Rối loạn điều hòa cảm xúc và phản ứng thái quá

Khi lòng tự trọng bên trong không ổn định, những trải nghiệm tưởng như rất nhỏ đối với người khác đôi khi có thể được cảm nhận như một mối đe dọa lớn đối với hình ảnh bản thân.

Một lời phê bình, sự từ chối, thất vọng, thất bại hoặc cảm giác bị xem thường có thể kích hoạt những phản ứng cảm xúc mạnh. Người có đặc điểm ái kỷ có thể trở nên tức giận, phòng vệ, thu mình hoặc phản ứng thái quá khi cảm thấy hình ảnh mà họ cố gắng duy trì đang bị đe dọa.

Điều này đôi khi được gọi là “narcissistic injury” – tổn thương ái kỷ, tức cảm giác bị tổn thương khi lòng tự trọng hoặc hình ảnh lý tưởng về bản thân bị thách thức.

Đằng sau một phản ứng giận dữ có thể không chỉ là sự tức giận, mà còn là cảm giác xấu hổ, thất vọng, bất lực hoặc sợ mình không đủ tốt.

9. Tính tự quy chiếu: Khi mọi thứ đều được nhìn qua lăng kính của bản thân

Một đặc điểm khác có thể xuất hiện là xu hướng diễn giải các sự kiện và mối quan hệ chủ yếu dựa trên cách chúng liên quan đến bản thân.

Ví dụ, một người bạn không trả lời tin nhắn có thể được diễn giải thành “họ đang cố tình phớt lờ mình”, thay vì cân nhắc những khả năng khác như người bạn đang bận hoặc chưa nhìn thấy tin nhắn.

Điều này không có nghĩa người có đặc điểm ái kỷ lúc nào cũng cố tình ích kỷ. Tuy nhiên, khi sự chú ý liên tục hướng về việc “Điều này nói gì về mình?”, khả năng nhìn nhận trải nghiệm từ góc nhìn của người khác có thể trở nên hạn chế.

10. Bóp méo nhận thức

Khi cảm xúc bị kích hoạt mạnh, cách chúng ta diễn giải một tình huống cũng có thể thay đổi.

Một số kiểu sai lệch nhận thức có thể xuất hiện, chẳng hạn:

• Thảm họa hóa: xem một sự kiện tiêu cực như dấu hiệu cho một kết quả tồi tệ nhất.
• Cá nhân hóa: cho rằng những điều xảy ra xung quanh chủ yếu liên quan đến mình.
• Giảm nhẹ vấn đề: xem nhẹ những điều không phù hợp với hình ảnh mong muốn về bản thân.
• Suy nghĩ huyễn hoặc: tin rằng suy nghĩ hoặc mong muốn của mình có khả năng tác động trực tiếp đến thực tế theo cách không phù hợp với bằng chứng.

Những cách diễn giải này có thể khiến một tình huống vốn đã khó khăn trở nên căng thẳng hơn, đồng thời làm cho việc nhìn nhận sự việc một cách cân bằng trở nên khó khăn.

11. Chối bỏ và phóng chiếu

Chối bỏ (denial) và phóng chiếu (projection) là những cơ chế phòng vệ có thể xuất hiện ở nhiều người trong những hoàn cảnh khác nhau.

Chối bỏ có thể giúp một người tạm thời tránh đối diện với một sự thật gây đau đớn. Trong khi đó, phóng chiếu là việc gán những cảm xúc, suy nghĩ hoặc đặc điểm khó chấp nhận của chính mình cho người khác.

Ví dụ, một người đang cảm thấy ghen tị có thể cho rằng người khác mới là người ghen tị với mình.

Ở những người có đặc điểm ái kỷ mạnh, các cơ chế phòng vệ này có thể được sử dụng thường xuyên nhằm bảo vệ hình ảnh bản thân khỏi cảm giác xấu hổ, thất bại hoặc thiếu giá trị.

Tuy nhiên, điều này cũng có thể khiến họ khó nhìn nhận phần trách nhiệm của mình trong một xung đột và cản trở quá trình tự phản tỉnh.

12. Khó khăn trong việc nhìn nhận trách nhiệm và đạo đức

Một cái tôi không ổn định có thể khiến việc đối diện với sai lầm trở nên đặc biệt khó khăn.

Nếu một người gắn giá trị bản thân quá chặt với hình ảnh “mình phải giỏi”, “mình phải đúng” hoặc “mình là người tốt”, việc thừa nhận rằng mình đã làm tổn thương người khác có thể tạo ra cảm giác đe dọa rất lớn.

Thay vì nói:

“Mình đã làm điều đó và mình cần chịu trách nhiệm.”

họ có thể tìm cách giải thích, phủ nhận, đổ lỗi hoặc tập trung vào lỗi của người khác.

Tuy nhiên, cần phân biệt giữa khó khăn trong việc chịu trách nhiệm và việc kết luận rằng một người “không có đạo đức”. Không phải tất cả người có NPD đều có hành vi vô đạo đức hoặc gây hại cho người khác. Đây là một lĩnh vực phức tạp và cần được đánh giá dựa trên hành vi thực tế của từng cá nhân.

13. Thái độ đối kháng trong các mối quan hệ

Trong một mối quan hệ lành mạnh, hai người có thể cùng hợp tác, thương lượng nhu cầu, tôn trọng ranh giới và quan tâm đến cảm xúc của nhau.

Ngược lại, khi nhu cầu duy trì quyền lực và lòng tự trọng trở nên quá mạnh, một số người có đặc điểm ái kỷ có thể nhìn mối quan hệ như một cuộc cạnh tranh: ai đúng, ai có quyền quyết định, ai được chú ý và ai phải nhường bước.

Điều này có thể biểu hiện qua việc kiểm soát, hạ thấp, thao túng, lợi dụng hoặc thiếu tôn trọng ranh giới của người khác.

Điều quan trọng là chúng ta không nên sử dụng nhãn “ái kỷ” để biện minh hoặc giải thích cho mọi hành vi gây tổn thương. Nếu một mối quan hệ có hành vi kiểm soát, đe dọa, thao túng hoặc bạo lực, điều cần quan tâm trước hết là sự an toàn và quyền được bảo vệ của người đang chịu ảnh hưởng.

14. Che giấu bản thân phía sau một “chiếc mặt nạ”

Không phải lúc nào những khó khăn bên trong cũng dễ dàng được nhìn thấy từ bên ngoài.

Một người có đặc điểm ái kỷ có thể xây dựng một hình ảnh xã hội rất hấp dẫn: tự tin, thành công, hào phóng, duyên dáng hoặc có địa vị. Hình ảnh ấy có thể giúp họ nhận được sự ngưỡng mộ và củng cố cảm giác giá trị bản thân.

Nhưng sự tự tin bên ngoài không nhất thiết phản ánh một lòng tự trọng ổn định bên trong.

Một số người có thể dành rất nhiều năng lượng để bảo vệ hình ảnh mà họ muốn người khác nhìn thấy, bởi việc hình ảnh ấy bị phá vỡ có thể khiến họ phải đối diện với cảm giác xấu hổ, bất an hoặc trống rỗng.

Điều này cũng nhắc chúng ta rằng không nên đánh giá sức khỏe tâm lý của một người chỉ dựa trên vẻ ngoài. Một người có vẻ rất tự tin cũng có thể đang trải qua những khó khăn sâu sắc về giá trị bản thân và các mối quan hệ.

🌱 Nhìn nhận NPD bằng sự hiểu biết thay vì gắn nhãn

Tìm hiểu về Rối loạn Nhân cách Ái kỷ có thể giúp chúng ta nhận diện những kiểu tương tác không lành mạnh và hiểu hơn về những cơ chế tâm lý phía sau chúng.

Tuy nhiên, hiểu biết không đồng nghĩa với biện minh.

Một người có thể có những tổn thương trong quá khứ và vẫn phải chịu trách nhiệm cho cách họ đối xử với người khác. Đồng thời, một người từng gây tổn thương cũng không nên bị giản lược thành một nhãn chẩn đoán.

Điều quan trọng là nhìn vào hành vi, tác động và ranh giới.

Nếu bạn đang ở trong một mối quan hệ khiến mình thường xuyên cảm thấy sợ hãi, bị kiểm soát, bị hạ thấp hoặc phải liên tục nghi ngờ chính mình, bạn xứng đáng được lắng nghe và tìm kiếm sự hỗ trợ – bất kể người kia có được chẩn đoán NPD hay không.

💜 Sức khỏe tinh thần không chỉ là hiểu về người khác, mà còn là học cách nhận diện nhu cầu, cảm xúc và giới hạn của chính mình.

Nếu một mối quan hệ đang khiến bạn tổn thương, bạn không nhất thiết phải tự mình tìm ra câu trả lời cho tất cả. Đôi khi, trò chuyện với một người đáng tin cậy hoặc tìm đến chuyên gia sức khỏe tinh thần có thể là bước đầu tiên để bạn nhìn rõ hơn điều mình đang trải qua và lựa chọn cách bảo vệ bản thân phù hợp.

Lưu ý: Bài viết mang tính cung cấp thông tin và nâng cao hiểu biết về sức khỏe tinh thần, không nhằm chẩn đoán hay xác định một cá nhân có Rối loạn Nhân cách Ái kỷ. Nếu bạn nhận thấy những biểu hiện gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hoặc các mối quan hệ, hãy cân nhắc tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia sức khỏe tinh thần.

📚 Nguồn tham khảo

Hall, J. L. (2023). Anatomy of a Narcissist. Psychology Today / The Narcissist Family Files. Cập nhật ngày 25/03/2023.

McWilliams, N. (2020). Psychoanalytic Diagnosis: Understanding Personality Structure in the Clinical Process (2nd ed.). Guilford Publications.

American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.