MindZ the Words #01 | “Chỉ là đùa thôi” – Điều gì ẩn sau những câu nói tưởng như vô hại?

“Chỉ là đùa thôi mà!” – Có lẽ là một trong những câu nói quen thuộc nhất trong giao tiếp hằng ngày. Chúng ta có thể từng nghe câu nói này từ bạn bè, đồng nghiệp, người thân, hoặc thậm chí chính mình cũng đã từng sử dụng nó để giải thích cho một lời trêu chọc nào đó.

Trong nhiều trường hợp, người nói thực sự không có ý định làm tổn thương người khác. Tuy nhiên, trong giao tiếp, ý định của người nói và tác động mà lời nói tạo ra đối với người nghe không phải lúc nào cũng giống nhau. Một câu nói được cho là “đùa cho vui” vẫn có thể khiến người khác cảm thấy bị tổn thương, bị đánh giá hoặc bị loại trừ.

Khi một câu đùa không chỉ mang tính đùa vui

Trong đời sống hằng ngày, không khó để bắt gặp những lời trêu chọc sử dụng các từ như “bê đê”, “gay”, “les” hoặc những nhận xét liên quan đến việc ai đó “không giống con trai”, “không giống con gái”, “quá nữ tính” hay “quá nam tính”.

Thoạt nhìn, những câu nói này thường được xem là vô hại. Tuy nhiên, đằng sau đó không chỉ là sự nhắc đến xu hướng tính dục hay bản dạng giới. Chúng còn mang theo những thông điệp ngầm về việc một người nên cư xử như thế nào để được xem là “bình thường”.

Đó có thể là những thông điệp như:

• Con trai thì phải mạnh mẽ, quyết đoán và không được thể hiện sự yếu đuối.
• Con gái thì phải dịu dàng, nữ tính và ăn mặc theo những chuẩn mực nhất định.
• Mọi người nên hành xử giống với số đông để tránh trở nên khác biệt.

Khi những khuôn mẫu này được lặp đi lặp lại trong các cuộc trò chuyện thường ngày, chúng dần tạo ra áp lực vô hình buộc mỗi cá nhân phải điều chỉnh bản thân để phù hợp với kỳ vọng của tập thể.

Những ai không đáp ứng được các chuẩn mực đó rất dễ trở thành đối tượng của sự trêu chọc, chế giễu hoặc bị gán ghép những nhãn mác không mong muốn.

Góc nhìn từ các nghiên cứu về bắt nạt và giới

Nhiều nghiên cứu về hiện tượng bắt nạt học đường (bullying) và các chuẩn mực giới cho thấy ranh giới giữa một câu đùa, hành vi quấy rối và bạo lực đôi khi rất mong manh.

Một ví dụ điển hình là việc một bạn nam bị gọi là “gay”. Trong nhiều trường hợp, mục đích của lời nói này không phải để mô tả xu hướng tính dục của người đó. Thay vào đó, nó được sử dụng như một cách nhắc nhở rằng người này đang không thể hiện sự nam tính theo tiêu chuẩn mà nhóm đặt ra.

Theo thời gian, những lời trêu chọc như vậy trở thành công cụ để các cá nhân trong tập thể “kiểm tra” lẫn nhau, đồng thời duy trì những chuẩn mực giới vốn đã tồn tại từ trước.

Điều đáng chú ý là quá trình này thường diễn ra một cách rất tự nhiên và khó nhận biết. Bởi khi một hành vi được lặp lại đủ nhiều lần, nó dần trở thành điều bình thường trong mắt mọi người.

Khi sự tổn thương bị bình thường hóa

Một trong những vấn đề lớn nhất của các hành vi trêu chọc mang tính định kiến là hiện tượng “bình thường hóa”.

Chúng ta thường nghe những câu như:

• “Chỉ là đùa thôi mà.”
• “Ai cũng bị trêu như vậy.”
• “Có gì đâu mà nghiêm trọng.”
• “Đừng làm quá lên.”

Chính những phản ứng này khiến nhiều hành vi gây tổn thương không được nhìn nhận đúng bản chất.

Các nghiên cứu chỉ ra rằng nhiều hình thức bắt nạt không xuất hiện dưới dạng bạo lực rõ ràng mà được che giấu dưới lớp vỏ của sự hài hước, những lời trêu đùa hoặc các hành vi kích (microaggressions). Vì được xem là chuyện bình thường, cả người thực hiện, người chứng kiến lẫn người bị tác động đều có thể không nhận ra mức độ ảnh hưởng của chúng.

Tuy nhiên, việc một hành vi được gọi là “đùa vui” không đồng nghĩa với việc nó không gây hại. Nếu những lời nói đó liên tục lặp lại, hướng đến cùng một đối tượng và khiến họ cảm thấy bị tổn thương, bị cô lập hoặc mất tự tin, thì tác động tiêu cực vẫn tồn tại bất kể ý định ban đầu của người nói là gì.

Chính sự bình thường hóa này khiến nhiều người ngại lên tiếng, đồng thời làm giảm khả năng tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp phải những trải nghiệm tiêu cực.

Thay đổi cách nhìn từ ý định sang tác động

Khi trò chuyện với người khác, thay vì chỉ tập trung vào câu hỏi:

“Liệu mình có ý xúc phạm họ hay không?”

Có lẽ chúng ta cũng nên tự hỏi:

• Nếu mình là người nghe, mình sẽ cảm thấy như thế nào?
• Câu nói này đang truyền tải thông điệp gì?
• Nó có đang củng cố những định kiến hoặc khuôn mẫu nào không?
• Nó có khiến ai đó cảm thấy mình phải thay đổi bản thân để được chấp nhận hay không?

Những câu hỏi này không nhằm ngăn cản sự hài hước hay các tương tác vui vẻ trong cuộc sống. Thay vào đó, chúng giúp chúng ta ý thức hơn về tác động của lời nói và xây dựng những cuộc trò chuyện tôn trọng sự khác biệt.

Xây dựng môi trường an toàn cho mọi người

Một môi trường an toàn không phải là nơi không tồn tại sự khác biệt. Ngược lại, đó là nơi mỗi người có thể thể hiện bản thân một cách chân thật mà không phải lo sợ bị chế giễu, gán nhãn hay loại trừ chỉ vì mình khác với kỳ vọng của số đông.

Mỗi câu nói đều phản ánh cách chúng ta nhìn nhận người khác, đồng thời góp phần duy trì hoặc thay đổi những chuẩn mực đang tồn tại trong cộng đồng.

Vì vậy, trước khi nói rằng “chỉ là đùa thôi”, có lẽ chúng ta nên dành thêm một chút thời gian để suy nghĩ về cảm nhận của người đối diện. Đôi khi, sự tôn trọng không nằm ở việc chúng ta có ý tốt hay không, mà nằm ở việc chúng ta sẵn sàng lắng nghe và thấu hiểu tác động mà lời nói của mình tạo ra.

Bởi một cộng đồng thực sự an toàn là nơi không ai phải thu nhỏ bản thân chỉ để tránh trở thành “trò đùa” của người khác.