Series “Hình hài tâm trí” #3 – OCD là gì? Khi những suy nghĩ ám ảnh và hành vi cưỡng chế khiến bạn mắc kẹt trong một vòng lặp

Bạn có bao giờ chắc chắn mình đã khóa cửa, nhưng chỉ vài phút sau lại thấy trong đầu xuất hiện một câu hỏi: “Mình đã khóa thật chưa?”

Bạn quay lại kiểm tra một lần. Rồi thêm một lần nữa. Dù biết mình vừa kiểm tra, cảm giác nghi ngờ vẫn không biến mất.

Hoặc có những lúc bạn biết tay mình đã sạch, nhưng một cảm giác thôi thúc vẫn khiến bạn phải rửa thêm lần nữa. Bạn biết điều đó có thể không cần thiết, nhưng nếu không thực hiện, sự lo lắng và bứt rứt dường như trở nên rất khó chịu.

Nếu những suy nghĩ và hành vi như vậy lặp đi lặp lại, chiếm nhiều thời gian hoặc gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, đó có thể là một trong những biểu hiện của Rối loạn Ám ảnh Cưỡng chế (Obsessive-Compulsive Disorder – OCD).

OCD không đơn giản là “quá sạch sẽ”, “cẩn thận” hay “thích mọi thứ phải hoàn hảo”. Đây là một rối loạn sức khỏe tâm thần có thể ảnh hưởng đáng kể đến cảm xúc, sinh hoạt, học tập, công việc và các mối quan hệ.

1. Rối loạn Ám ảnh Cưỡng chế (OCD) là gì?

OCD thường bao gồm hai thành phần chính: ám ảnh (obsessions) và cưỡng chế (compulsions).

Ám ảnh – những suy nghĩ không mong muốn cứ xuất hiện

Ám ảnh là những suy nghĩ, hình ảnh hoặc thôi thúc lặp đi lặp lại, xâm nhập vào tâm trí và gây ra sự khó chịu hoặc lo âu.

Một số nội dung thường gặp có thể liên quan đến:

• Sợ nhiễm bẩn hoặc mắc bệnh.
• Lo lắng mình có thể gây hại cho người khác.
• Nghi ngờ liệu mình đã làm đúng hay chưa.
• Nhu cầu mọi thứ phải đối xứng, chính xác hoặc theo một trật tự nhất định.
• Những suy nghĩ liên quan đến tình dục, tôn giáo hoặc bạo lực mà người trải nghiệm không mong muốn có.

Điều quan trọng là việc xuất hiện một suy nghĩ không mong muốn không có nghĩa người đó muốn thực hiện nó. Một người có thể vô cùng sợ hãi hoặc đau khổ vì chính những suy nghĩ mà họ không hề muốn có.

Cưỡng chế – làm điều gì đó để giảm lo âu

Cưỡng chế là những hành vi hoặc nghi thức tinh thần mà một người cảm thấy mình buộc phải thực hiện để giảm bớt sự lo lắng do ám ảnh gây ra hoặc để ngăn chặn một điều xấu có thể xảy ra.

Ví dụ:

• Rửa tay nhiều lần.
• Kiểm tra cửa, bếp, thiết bị điện liên tục.
• Sắp xếp đồ vật theo một trật tự nhất định.
• Lặp lại một câu nói hoặc hành động.
• Liên tục hỏi người khác để tìm kiếm sự đảm bảo.
• Kiểm tra trong đầu xem mình có thực sự làm đúng hay không.

Sau khi thực hiện cưỡng chế, cảm giác lo âu có thể giảm xuống trong thời gian ngắn. Nhưng sự nhẹ nhõm này thường không kéo dài. Nghi ngờ hoặc lo lắng lại xuất hiện, khiến người đó tiếp tục thực hiện hành vi cưỡng chế.

Và từ đó hình thành một vòng lặp OCD:

Ám ảnh → Lo âu → Cưỡng chế → Tạm thời nhẹ nhõm → Ám ảnh quay trở lại.

2. OCD không chỉ là thích sạch sẽ hoặc cầu toàn

Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về OCD.

Một người thích căn phòng gọn gàng không đồng nghĩa với việc họ mắc OCD. Một người thích rửa tay cũng không nhất thiết có OCD.

Điểm quan trọng nằm ở việc những suy nghĩ hoặc hành vi này có mang tính cưỡng bức, khó kiểm soát và gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống hay không.

Chẳng hạn, một người có thể thích sắp xếp sách theo màu vì cảm thấy điều đó đẹp mắt. Nhưng với một người mắc OCD, việc đồ vật không nằm đúng vị trí có thể tạo ra cảm giác căng thẳng mạnh mẽ và thôi thúc họ phải sắp xếp lại, ngay cả khi họ biết điều đó không thực sự cần thiết.

3. Khi nào OCD có thể trở thành vấn đề đáng lưu ý?

OCD có thể biểu hiện với mức độ rất khác nhau. Một số dấu hiệu cho thấy các triệu chứng đang ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống có thể bao gồm:

• Những suy nghĩ ám ảnh xuất hiện thường xuyên và khó kiểm soát.
• Các nghi thức cưỡng chế chiếm nhiều thời gian.
• Bạn cảm thấy rất khó chịu nếu không thực hiện hành vi đó.
• Biết hành vi có vẻ không hợp lý nhưng vẫn cảm thấy không thể dừng lại.
• Thường xuyên phải trì hoãn việc học, công việc hoặc các hoạt động khác vì nghi thức cưỡng chế.
• Tránh né những tình huống có thể kích hoạt ám ảnh.
• Cảm thấy kiệt sức vì phải liên tục kiểm tra, làm sạch, sắp xếp hoặc tìm kiếm sự đảm bảo.
• Các triệu chứng gây ảnh hưởng đến các mối quan hệ hoặc chất lượng cuộc sống.

Theo National Institute of Mental Health (NIMH), OCD có thể gây ra sự đau khổ đáng kể và ảnh hưởng đến nhiều khía cạnh trong đời sống. Một số người mắc OCD cũng đồng thời trải nghiệm các vấn đề sức khỏe tâm thần khác, chẳng hạn như lo âu hoặc trầm cảm.

4. OCD có thể có rất nhiều biểu hiện khác nhau

Không phải tất cả người mắc OCD đều có cùng một kiểu ám ảnh hoặc cưỡng chế.

🧼 Sợ nhiễm bẩn

Một người có thể liên tục lo sợ vi khuẩn, bụi bẩn hoặc chất gây ô nhiễm và thực hiện các hành vi làm sạch quá mức để giảm lo âu.

🔐 Kiểm tra lặp lại

Có thể liên tục kiểm tra khóa cửa, bếp, thiết bị điện, email hoặc công việc đã hoàn thành.

📐 Đối xứng và trật tự

Một số người cảm thấy mọi thứ phải được đặt đúng vị trí, cân đối hoặc theo một trình tự nhất định.

💭 Những suy nghĩ cấm kỵ hoặc không mong muốn

Có thể xuất hiện những suy nghĩ liên quan đến bạo lực, tình dục hoặc tôn giáo khiến người trải nghiệm vô cùng sợ hãi hoặc xấu hổ.

Điều quan trọng cần nhớ là nội dung của một suy nghĩ không phản ánh mong muốn hay phẩm chất đạo đức của một người.

🔎 Tìm kiếm sự chắc chắn

Một người có thể liên tục hỏi người khác rằng mình đã làm đúng chưa, liệu một điều gì đó có an toàn không hoặc liệu họ có vô tình gây hại cho ai không.

Đây cũng có thể trở thành một dạng cưỡng chế nếu việc tìm kiếm sự đảm bảo được thực hiện lặp đi lặp lại nhằm giảm lo âu.

5. Vì sao OCD xuất hiện?

Không có một nguyên nhân duy nhất giải thích OCD.

Các nghiên cứu cho thấy OCD có thể liên quan đến sự kết hợp của nhiều yếu tố, bao gồm di truyền, hoạt động và cấu trúc não bộ, quá trình phát triển cũng như các yếu tố môi trường.

Yếu tố gia đình cũng có thể đóng vai trò nhất định. Những người có người thân mắc OCD có nguy cơ cao hơn so với dân số chung. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa một người có thành viên gia đình mắc OCD chắc chắn sẽ mắc OCD.

Các giai đoạn căng thẳng hoặc những biến cố trong cuộc sống cũng có thể khiến triệu chứng xuất hiện hoặc trở nên rõ rệt hơn ở một số người.

Vì vậy, OCD không phải là kết quả của việc một người “nghĩ quá nhiều”, “thiếu ý chí” hay “không đủ mạnh mẽ”.

6. Sống cùng OCD có thể rất mệt mỏi

Từ bên ngoài, một hành vi như kiểm tra cửa thêm vài lần có thể trông rất nhỏ.

Nhưng với người đang trải nghiệm OCD, phía sau hành vi ấy có thể là một cuộc đấu tranh liên tục giữa:

“Mình biết có lẽ mình không cần kiểm tra nữa.”

và

“Nhưng nếu mình không kiểm tra thì sao?”

Chính sự nghi ngờ và lo âu dai dẳng này có thể khiến người mắc OCD cảm thấy kiệt sức.

Họ cũng có thể cảm thấy xấu hổ vì những suy nghĩ của mình, sợ người khác hiểu lầm hoặc cố gắng che giấu các nghi thức mà mình đang thực hiện.

Vì vậy, thay vì nói rằng một người “chỉ cần ngừng suy nghĩ” hoặc “đừng làm nữa là được”, chúng ta có thể bắt đầu bằng một cách tiếp cận nhẹ nhàng hơn: lắng nghe và khuyến khích họ tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp.

7. OCD có thể được điều trị và hỗ trợ

OCD là một vấn đề sức khỏe tâm thần có thể được hỗ trợ bằng các phương pháp điều trị phù hợp.

Một trong những phương pháp tâm lý được sử dụng rộng rãi là Liệu pháp Nhận thức – Hành vi (Cognitive Behavioral Therapy – CBT), trong đó Exposure and Response Prevention (ERP) là một phương pháp đặc biệt được sử dụng để điều trị OCD.

Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc, tùy thuộc vào mức độ triệu chứng và tình trạng cụ thể của mỗi người.

Điều quan trọng là người đang trải nghiệm OCD không cần phải tự mình chiến đấu với những suy nghĩ và hành vi cưỡng chế.

Nếu bạn nhận thấy các triệu chứng đang chiếm quá nhiều thời gian, gây đau khổ hoặc ảnh hưởng đến cuộc sống, việc tìm đến chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể là một bước chủ động để hiểu rõ hơn điều mình đang trải qua.

💜 Và nếu bạn đang ở bên cạnh một người mắc OCD, đôi khi điều họ cần không phải là một lời nhắc “đừng làm nữa”, mà là sự kiên nhẫn, không phán xét và sự khích lệ để họ tìm kiếm hỗ trợ khi cần.

🌈 Điều cuối cùng PRIDE MindZ muốn nhắn gửi

OCD không phải là sự “khó tính”, cũng không phải là dấu hiệu của một người yếu đuối hay thiếu khả năng kiểm soát bản thân.

Đằng sau một hành vi lặp đi lặp lại có thể là một người đang cố gắng đối phó với những suy nghĩ và cảm xúc vô cùng khó chịu.

Hiểu đúng về OCD giúp chúng ta bớt phán xét, nhận diện những dấu hiệu cần được quan tâm và biết cách đồng hành với bản thân hoặc người mình yêu thương một cách phù hợp hơn.

Nếu bạn đang trải qua những suy nghĩ ám ảnh hoặc hành vi cưỡng chế khiến cuộc sống trở nên khó khăn, bạn không cần phải đợi đến khi mọi thứ trở nên quá sức mới tìm kiếm sự hỗ trợ.

Tìm kiếm giúp đỡ cũng là một hình thức chăm sóc sức khỏe tinh thần. 💜

📚 Nguồn tham khảo

1. Brock, H., Hany, M., & Rizvi, A. (2024). Obsessive-Compulsive Disorder (OCD). StatPearls Publishing, National Library of Medicine.
   https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK553162/
2. International OCD Foundation. (2023). Who Gets OCD?
   https://iocdf.org/about-ocd/who-gets-ocd/
3. National Institute of Mental Health. (2023). Obsessive-Compulsive Disorder (OCD).
   https://www.nimh.nih.gov/health/topics/obsessive-compulsive-disorder-ocd

Lưu ý: Nội dung trên nhằm cung cấp kiến thức và nâng cao hiểu biết về sức khỏe tinh thần, không thay thế cho chẩn đoán hoặc tư vấn chuyên môn. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp các triệu chứng gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, hãy tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia sức khỏe tâm thần.