Series “Hình hài tâm trí” #4 – Những lầm tưởng phổ biến về Rối loạn lưỡng cực (Bipolar Disorder)

Hiểu đúng về rối loạn lưỡng cực là một bước quan trọng để giảm kỳ thị và biết cách hỗ trợ bản thân cũng như những người xung quanh.

🎵 “You’re hot then you’re cold, you’re yes then you’re no…”

– câu hát quen thuộc của Katy Perry đôi khi khiến chúng ta liên tưởng đến rối loạn lưỡng cực như việc một người liên tục thay đổi giữa vui và buồn.

Nhưng rối loạn lưỡng cực không đơn giản là “tâm trạng thất thường”.

Tất cả chúng ta đều có những ngày vui, buồn, cáu kỉnh hay mệt mỏi. Tuy nhiên, ở rối loạn lưỡng cực, sự thay đổi không chỉ nằm ở cảm xúc mà còn liên quan đến năng lượng, mức độ hoạt động, giấc ngủ, suy nghĩ và hành vi. Các giai đoạn này thường kéo dài nhiều ngày hoặc lâu hơn và có thể ảnh hưởng đáng kể đến việc học tập, công việc, các mối quan hệ và đời sống hằng ngày. (Viện Tâm thần Quốc gia)

Vậy đâu là những lầm tưởng phổ biến về rối loạn lưỡng cực? Cùng PRIDE MindZ tìm hiểu nhé. 💜

Lầm tưởng 1: Người mắc rối loạn lưỡng cực chỉ là người có “tính khí thất thường”

💡 Sự thật: Rối loạn lưỡng cực rất khác với những thay đổi tâm trạng thông thường.

Một người có thể thức dậy vui vẻ, đến trưa cảm thấy mệt và cáu kỉnh, rồi buổi tối lại vui vẻ trở lại. Những thay đổi như vậy không có nghĩa người đó mắc rối loạn lưỡng cực.

Trong rối loạn lưỡng cực, các giai đoạn hưng cảm, hưng cảm nhẹ và trầm cảm thường đi kèm với những thay đổi rõ rệt về năng lượng, hoạt động, giấc ngủ, khả năng tập trung và hành vi. Các triệu chứng cũng kéo dài trong một khoảng thời gian nhất định, thay vì chỉ xuất hiện trong vài giờ. (Viện Tâm thần Quốc gia)

Ví dụ, trong một giai đoạn hưng cảm, một người có thể:

• Cảm thấy tràn đầy năng lượng hoặc đặc biệt hưng phấn.
• Giảm nhu cầu ngủ nhưng vẫn cảm thấy mình có nhiều năng lượng.
• Nói nhanh, suy nghĩ liên tục hoặc khó theo kịp dòng suy nghĩ của mình.
• Cảm thấy bản thân đặc biệt, tài năng hoặc có sức mạnh vượt trội.
• Tăng các hoạt động hoặc hành vi có nguy cơ gây hậu quả.

Trong giai đoạn trầm cảm, người đó có thể cảm thấy buồn bã, vô vọng, mất hứng thú, thiếu năng lượng hoặc gặp khó khăn trong việc thực hiện những hoạt động thường ngày. (Viện Tâm thần Quốc gia)

👉 Vì vậy, không nên dùng cụm “bị lưỡng cực” để mô tả một người chỉ vì họ thay đổi tâm trạng thường xuyên. Việc gán nhãn như vậy vừa không chính xác, vừa có thể làm gia tăng kỳ thị đối với người thực sự đang sống với rối loạn lưỡng cực.

Lầm tưởng 2: Một người chỉ có thể trầm cảm hoặc hưng cảm, không thể trải qua cả hai

💡 Sự thật: Các triệu chứng hưng cảm và trầm cảm có thể xuất hiện đồng thời.

Rối loạn lưỡng cực không phải lúc nào cũng diễn ra theo một đường thẳng:

Hưng cảm → trở lại bình thường → trầm cảm.

Một số người có thể trải qua một giai đoạn trong đó các triệu chứng của hưng cảm/hưng cảm nhẹ và trầm cảm cùng xuất hiện, thường được mô tả là các đặc điểm hỗn hợp (mixed features). (Viện Tâm thần Quốc gia)

Chẳng hạn, một người có thể đồng thời cảm thấy rất buồn, trống rỗng hoặc vô vọng nhưng lại có nhiều năng lượng, bồn chồn, kích động hoặc suy nghĩ chạy rất nhanh.

Điều này có thể khiến trải nghiệm trở nên đặc biệt khó khăn. Vì vậy, việc chỉ nhìn vào một biểu hiện như “họ đang rất năng lượng” hay “họ đang rất buồn” sẽ không phản ánh đầy đủ những gì người đó đang trải qua.

💜 Đằng sau một trạng thái cảm xúc có thể là nhiều trải nghiệm đang diễn ra cùng lúc.

Lầm tưởng 3: Hưng cảm là một trạng thái rất vui và thú vị

Sự thật: Hưng cảm không đồng nghĩa với hạnh phúc.

Khi trải qua hưng cảm, một người có thể cảm thấy rất nhiều năng lượng, hưng phấn, tự tin hoặc hoạt động hiệu quả hơn. Đôi khi, đặc biệt sau một giai đoạn trầm cảm, sự gia tăng năng lượng này thậm chí có thể khiến họ cảm thấy dễ chịu hoặc hấp dẫn. (NAMI)

Nhưng hưng cảm không phải là trạng thái “vui vẻ phiên bản nâng cấp”.

Cảm giác hưng phấn có thể nhanh chóng chuyển thành:

• Cáu kỉnh hoặc kích động.
• Bồn chồn và khó kiểm soát.
• Suy nghĩ quá nhanh.
• Khó ngủ hoặc giảm nhu cầu ngủ.
• Khả năng phán đoán suy giảm.
• Hành vi bốc đồng và chấp nhận những rủi ro bất thường. (Viện Tâm thần Quốc gia)

Một người trong giai đoạn hưng cảm có thể đưa ra những quyết định mà bình thường họ sẽ không lựa chọn, chẳng hạn chi tiêu quá mức, tham gia các hoạt động có nguy cơ cao hoặc thực hiện những hành vi bốc đồng. Những lựa chọn này có thể gây ra hậu quả đáng kể đối với tài chính, công việc, sức khỏe hoặc các mối quan hệ. (NAMI)

Trong những trường hợp nghiêm trọng, hưng cảm còn có thể đi kèm các triệu chứng loạn thần, chẳng hạn như ảo giác hoặc hoang tưởng. (Viện Tâm thần Quốc gia)

🌱 Vì vậy, nếu một người đang trải qua hưng cảm, việc cổ vũ những hành vi nguy hiểm với suy nghĩ “vui mà, cứ tận hưởng đi” có thể không phải là cách hỗ trợ phù hợp.

Thay vào đó, sự bình tĩnh, an toàn và hỗ trợ chuyên môn có thể quan trọng hơn rất nhiều.

Lầm tưởng 4: Rối loạn lưỡng cực là do một người yếu đuối hoặc không đủ cố gắng

💡 Sự thật: Rối loạn lưỡng cực có liên quan đến nhiều yếu tố sinh học và môi trường.

Cho đến nay, nguyên nhân chính xác của rối loạn lưỡng cực vẫn chưa được xác định hoàn toàn. Các nghiên cứu cho thấy nhiều yếu tố có thể cùng góp phần vào nguy cơ phát triển rối loạn, bao gồm di truyền, cấu trúc và chức năng não, cũng như những trải nghiệm và yếu tố môi trường. (Viện Tâm thần Quốc gia)

Rối loạn lưỡng cực cũng có xu hướng xuất hiện trong gia đình. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa một người có người thân mắc rối loạn lưỡng cực chắc chắn sẽ mắc, bởi nhiều gen cùng tương tác với các yếu tố khác nhau và không có một gen duy nhất quyết định rối loạn này. (Viện Tâm thần Quốc gia)

Các nghiên cứu cũng đang tìm hiểu sự khác biệt về hoạt động và cấu trúc não ở những người mắc rối loạn lưỡng cực, cũng như cách các yếu tố môi trường và stress có thể tương tác với nguy cơ di truyền. (Viện Tâm thần Quốc gia)

Vì vậy, những câu nói như:

❌ “Bạn phải mạnh mẽ lên.”
❌ “Chỉ cần kiểm soát cảm xúc là được.”
❌ “Do bạn suy nghĩ tiêu cực quá thôi.”

không giúp giải quyết vấn đề và có thể khiến người đang gặp khó khăn cảm thấy tội lỗi hoặc xấu hổ hơn.

💜 Rối loạn lưỡng cực không phải là lỗi của người mắc và cũng không phải bằng chứng cho thấy họ đã không đủ cố gắng.

Hiểu đúng để biết cách đồng hành

Rối loạn lưỡng cực là một tình trạng sức khỏe tâm thần phức tạp. Các triệu chứng có thể thay đổi về mức độ và hình thức giữa từng người, và việc chẩn đoán cần xem xét thời gian, mức độ, tần suất của các triệu chứng, diễn biến trong suốt cuộc đời và tiền sử gia đình, thay vì chỉ dựa vào tâm trạng tại một thời điểm. (Viện Tâm thần Quốc gia)

Điều quan trọng là chúng ta không tự chẩn đoán cho bản thân hoặc gán chẩn đoán cho người khác chỉ dựa trên một vài biểu hiện.

Nếu bạn nhận thấy những thay đổi mạnh về tâm trạng, năng lượng, giấc ngủ hoặc hành vi đang ảnh hưởng đến cuộc sống, việc tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể giúp bạn được đánh giá đầy đủ và nhận hỗ trợ phù hợp.

🌈 Và nếu một người bạn yêu thương đang trải qua những thay đổi như vậy, đôi khi điều họ cần trước tiên không phải là một lời giải thích hay một lời khuyên, mà chỉ đơn giản là:

💜 “Mình nhận thấy dạo này bạn đang trải qua khá nhiều điều. Nếu bạn muốn, mình có thể ở đây và lắng nghe.”

Hiểu đúng về rối loạn lưỡng cực không chỉ giúp chúng ta nhận diện các dấu hiệu chính xác hơn, mà còn giúp thay thế những định kiến bằng sự thấu hiểu.

Bởi phía sau một chẩn đoán không chỉ là các triệu chứng – mà vẫn luôn là một con người với những trải nghiệm, nhu cầu, mối quan hệ và một cuộc sống đáng được trân trọng. 🌱

📚 Nguồn tham khảo

1. Ackenheil, M. (2001). Neurotransmitters and signal transduction processes in bipolar affective disorders: A synopsis. Journal of Affective Disorders, 62(1-2), 101–111. https://doi.org/10.1016/s0165-0327(00)00354-2
2. Barnett, J. H., & Smoller, J. W. (2009). The genetics of bipolar disorder. Neuroscience, 164(1), 331–343. https://doi.org/10.1016/j.neuroscience.2009.03.080
3. Manji, H. K., & Lenox, R. H. (2000). The nature of bipolar disorder. The Journal of Clinical Psychiatry, 61 Supp 13, 42–57. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11153812/
4. National Alliance on Mental Illness (NAMI). Myths and Facts of Bipolar Disorder. NAMI: National Alliance on Mental Illness. https://www.nami.org/…/myths-and-facts-of-bipolar…/
5. National Alliance on Mental Illness (NAMI). (2017). Bipolar disorder. National Alliance on Mental Illness. https://www.nami.org/…/mental-health…/bipolar-disorder/
6. Sheppard Pratt. (n.d.). 5 Myths About Bipolar Disorder. Sheppard Pratt. https://www.sheppardpratt.org/…/5-myths-about-bipolar…/
7. WebMD. (n.d.). Mixed Bipolar Disorder. WebMD. https://www.webmd.com/bipolar…/mixed-bipolar-disorder…

Lưu ý: Nội dung trên nhằm cung cấp kiến thức và nâng cao hiểu biết về sức khỏe tinh thần, không thay thế cho chẩn đoán hoặc tư vấn chuyên môn. Nếu bạn hoặc người thân đang gặp các triệu chứng gây ảnh hưởng đáng kể đến cuộc sống, hãy tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên gia sức khỏe tâm thần.