Sự đa dạng thần kinh là gì? Vì sao việc tôn trọng những bộ não khác biệt lại quan trọng?

Mỗi người đều có một cách riêng để suy nghĩ, học tập, giao tiếp và trải nghiệm thế giới. Có người tiếp thu thông tin nhanh qua hình ảnh, có người học tốt hơn khi được thực hành. Có người thích môi trường yên tĩnh để tập trung, trong khi người khác lại làm việc hiệu quả hơn trong không gian sôi động. Những khác biệt này là một phần tự nhiên của trải nghiệm con người.

Khái niệm sự đa dạng thần kinh (neurodiversity) ra đời nhằm giúp chúng ta hiểu rằng sự khác biệt trong cách vận hành của não bộ không nhất thiết là một khiếm khuyết hay vấn đề cần được sửa chữa. Thay vào đó, đó có thể là những biến thể tự nhiên của con người, góp phần tạo nên sự đa dạng trong cách suy nghĩ, cảm nhận và tương tác với thế giới.

Sự đa dạng thần kinh là gì?

Sự đa dạng thần kinh là một quan điểm cho rằng những khác biệt về chức năng não bộ và hành vi là một phần bình thường của sự đa dạng con người. Thay vì chỉ nhìn nhận những khác biệt này dưới góc độ bệnh lý hoặc rối loạn, cách tiếp cận này khuyến khích xã hội công nhận và tôn trọng nhiều cách tư duy khác nhau.

Thuật ngữ neurodiversity được nhà xã hội học Judy Singer – một người tự kỷ – đề xuất vào năm 1997 trong bối cảnh phong trào nâng cao nhận thức và quyền lợi của người tự kỷ. Ban đầu, khái niệm này chủ yếu được sử dụng để nói về cộng đồng người tự kỷ. Tuy nhiên, theo thời gian, phạm vi của nó đã được mở rộng để bao gồm nhiều dạng khác biệt thần kinh khác như ADHD (rối loạn tăng động giảm chú ý), chứng khó đọc (dyslexia), chứng khó tính toán (dyscalculia), hội chứng Tourette và một số khác biệt nhận thức khác.

Cách tiếp cận này đặt ra câu hỏi quan trọng: liệu có thực sự tồn tại một cách vận hành não bộ duy nhất được xem là “bình thường”, hay sự đa dạng trong nhận thức mới là điều bình thường của con người?

Người thần kinh điển hình và người có bộ não khác biệt

Trong các cuộc thảo luận về sự đa dạng thần kinh, hai khái niệm thường được nhắc đến là người thần kinh điển hình (neurotypical) và người có bộ não khác biệt (neurodivergent).

Người thần kinh điển hình (Neurotypical)

Đây là những người có cách xử lý thông tin, học tập và tương tác xã hội phù hợp với các chuẩn mực phổ biến trong xã hội. Vì thuộc nhóm chiếm đa số nên nhiều người thần kinh điển hình hiếm khi phải suy nghĩ về cách não bộ của mình hoạt động.

Tuy nhiên, việc xem nhóm này là “bình thường” đôi khi cũng phản ánh những chuẩn mực xã hội được xây dựng từ trước, tương tự như cách xã hội từng mặc định dị tính là chuẩn mực duy nhất và xem các xu hướng tính dục khác là ngoại lệ.

Người có bộ não khác biệt (Neurodivergent)

Người có bộ não khác biệt là những người có cách tư duy, xử lý thông tin hoặc trải nghiệm thế giới khác với số đông.

Nhóm này có thể bao gồm người tự kỷ, người mắc ADHD, OCD (rối loạn ám ảnh cưỡng chế), chứng khó đọc, chứng khó tính toán, dyspraxia (rối loạn phối hợp vận động) hoặc hội chứng Tourette.

Trong nhiều năm, các tình trạng này chủ yếu được nhìn nhận như những rối loạn cần được điều trị hoặc điều chỉnh. Tuy nhiên, phong trào đa dạng thần kinh đã thúc đẩy một góc nhìn khác: thay vì chỉ tập trung vào những khó khăn, cần nhìn nhận cả những điểm mạnh và giá trị mà những bộ não khác biệt có thể mang lại.

Nhiều nghiên cứu cho thấy một số người có bộ não khác biệt sở hữu khả năng sáng tạo nổi bật, tư duy logic mạnh, khả năng tập trung sâu vào lĩnh vực quan tâm hoặc những kỹ năng chuyên môn đặc biệt trong các lĩnh vực như công nghệ, nghệ thuật và nghiên cứu.

Vì sao hiểu về sự đa dạng thần kinh lại quan trọng?

Hiểu biết về sự đa dạng thần kinh không chỉ có ý nghĩa đối với những người có bộ não khác biệt mà còn mang lại lợi ích cho toàn xã hội.

Khi nhận thức rằng không có duy nhất một cách “đúng” để học tập, làm việc hay giao tiếp, chúng ta sẽ dễ dàng xây dựng những môi trường bao dung và linh hoạt hơn.

Trong trường học và nơi làm việc, điều này có thể được thể hiện thông qua:

• Tạo ra các phương pháp học tập và làm việc linh hoạt hơn.
• Giáo dục cộng đồng về sự đa dạng thần kinh.
• Xây dựng môi trường tôn trọng sự khác biệt.
• Cung cấp các hỗ trợ phù hợp với nhu cầu cá nhân, chẳng hạn như tai nghe chống ồn hoặc không gian làm việc yên tĩnh.
• Thực hiện các chính sách tuyển dụng và đánh giá công bằng hơn.

Những thay đổi này không chỉ giúp người có bộ não khác biệt phát huy năng lực mà còn giúp tổ chức tận dụng được sự đa dạng về góc nhìn và cách giải quyết vấn đề.

Một ví dụ thường được nhắc đến là chương trình “Autism at Work” của JPMorgan Chase. Theo các báo cáo được công bố, nhiều nhân viên trong chương trình này đạt năng suất và độ chính xác cao hơn đáng kể so với mức trung bình ở một số vị trí công việc nhất định. Điều đó cho thấy rằng khi được tạo điều kiện phù hợp, sự khác biệt hoàn toàn có thể trở thành một thế mạnh.

Sự thay đổi trong giáo dục và xã hội

Trong những năm gần đây, phong trào đa dạng thần kinh đã góp phần thay đổi cách xã hội nhìn nhận người tự kỷ và các nhóm có bộ não khác biệt khác.

Thay vì tập trung vào việc khiến họ hành xử giống với số đông, ngày càng nhiều chuyên gia và tổ chức nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hỗ trợ để họ phát triển theo cách phù hợp với chính mình.

Sự thay đổi này tương tự như cách xã hội ngày nay nhìn nhận người thuận tay trái. Nếu trước đây trẻ em thuận tay trái thường bị ép viết bằng tay phải vì bị xem là “khác thường”, thì hiện nay thuận tay trái đơn giản được hiểu là một dạng khác biệt tự nhiên của con người.

Sự đa dạng thần kinh cũng đang được nhìn nhận theo hướng tương tự: không phải là điều cần loại bỏ, mà là một phần của sự đa dạng vốn có trong xã hội.

Hướng tới một xã hội tôn trọng sự khác biệt

Mặc dù kỳ thị và những rào cản mà người có bộ não khác biệt phải đối mặt vẫn còn tồn tại, nhận thức về sự đa dạng thần kinh đang ngày càng được mở rộng trên toàn thế giới.

Việc hiểu rằng mỗi người có thể học tập, giao tiếp và xử lý thông tin theo những cách khác nhau giúp chúng ta xây dựng các môi trường hòa nhập hơn, nơi mọi người đều có cơ hội phát huy điểm mạnh của mình.

Thay vì hỏi làm thế nào để một người trở nên giống với số đông hơn, có lẽ chúng ta nên đặt câu hỏi: làm thế nào để xã hội trở nên linh hoạt hơn, nhằm tạo điều kiện cho nhiều kiểu tư duy và trải nghiệm khác nhau cùng tồn tại?

Bởi sự đa dạng thần kinh không chỉ là câu chuyện về những khác biệt của não bộ. Đó còn là lời nhắc rằng giá trị của một con người không được quyết định bởi việc họ giống hay khác số đông, mà bởi việc họ được tôn trọng, được hỗ trợ và có cơ hội phát triển theo cách phù hợp với chính mình.

Nguồn tham khảo

Resnick, A. (2025). Neurodiversity and What It Means to Be Neurodiverse. Verywell Mind. Cập nhật ngày 21/03/2025.

Đọc bài viết gốc trên Verywell Mind